Erzurum Tabyaları

Tarihnotları Sosyal Ağlarda

Tahkimat yapısı olan tabyalarda genellikle taş malzeme kullanılmış, sadece tonozlar tuğladan örülmüstür. Yapım süreleri çalışanan işçii sayısına da bağlı olarak değişmekle birlikte yaklaşık beş yıl sürmüstür. Erzurum tabyaları Türk subay ve mühendisleri tarafindan inşa edilmistir. Özellikle Sultan Abdülaziz devrinde Fosfor Mustafa Sıtkı Paşa başkanlığında bir komisyon olusturulmuş, bu komisyonun hazırladığı projelere göre tabyalar inşa edilmistir. Tarihimizde 93 Harbi olarak adlandırılanan ve Osmanli-Rus Saaşlarının en kanlı çatışmalarının yaşandığı Erzurum Aziziye Tabyaları’nın da tarihimizde özel bir yeri vardır.

Anadolu’da antik dönemden itibaren şehirlerin savunmasina özel bir önem gösterilmiş, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanli dönemi sehirleri, güçlü sur duvarlarıyla korunmustur. Ateşli silahlarin çogalması ve tahrip gücü yüksek uzun menzilli toplarin gelişmesiyle birlikte, kentleri çevreleyen surlar da özelliğini kaybetmeye baslamış ve yerleşim birimleri için yeni bir savunma sistemi gelistirme zarureti dogmuştur. Çünkü savaş alaninda ki teknolojik gelismeler, Ortaçağ kale savunma anlayışını da degistirmisş sivil ile askerin birbirinden ayrıldığı ve içerisinde halkın olmadığı savunma yapıları inşa edilmeye başlanmıştır. Tabya olarak adlandirilan tahkimatli bu savunma yapıları, XVI.yüzyil başlarında Avrupa devletlerinde uygulanmış, XVIII. yüzyılın basindan itibaren de Osmanli sehirlerinin savunmasinda da kullanilmistir. Osmanli Devletini’nin sıkıntılı dönemlerinde büyük masraf ve emeklerle insa edilen tabyaların, savunma yapilari arasında özel bir yeri vardir.

Osmanli Devleti, doğu sınırlarında tehdit unsuru olarak algıladığı İran’dan gelebilecek saldırılara karşi koyabilmek için, ilk defa Kars kalesine ve çevresine toprak tabya seklinde savunma istihkâmlari yapmıştır. Rusya ve Iran’dan gelebilecek saldirilara karşı Erzurum’un kuzeyindeki Gürcübogazı, dogusunda Deveboynu Geçidi, güneyde Palandöken geçidini koruyabilmek için ise 21 tabya inşa etmistir. Erzurum’da ilk olarak 1821 yilinda Hasani Basri Toprak Tabyası yapılmış, daha sonra diğer tabyaların yapımı gerçeklestirilmiştir.

Mimari tasarimiyla diger yapılardan farklılık gösteren tabyalar, uzun menzilli toplarin etkisinden de korunabilmek için, düsmanin saldıracağı taraftan yaklasik 10 m. kalınlığında bir toprak yığınıyla takviye edilerek, yarı yükseklige kadar toprak içine gömülü olarak yapılmışlardır. Bu nedenle tabyalar uzaktan hemen hiç fark edilmeyecek sekilde araziyle uyum içerisindedirler. Askeri amaç ve fonksiyonellikleri ön planda tutularak insa edildikleri için, mimari bakimdan dayanıklı olmaları temel prensiptir.

Tabyaların bünyesinde; kışlalar, karargah binaları, cephanelik, egitim yerleri, nizamiye, bölük yada tabur binaları, asker ve subaylarin yatma yerleri, topçu odaları, pusu odaları gibi savunma anlayışlı yapılar ile hamam, çamaşırhane, mutfak, firın, erzak depolari gibi gündelik yasam için gerekli birimler bulunur.

Tabyaların en genis kısmını kışlalar teskil etmektedir ki, tabyalar genellikle kışla ve karargâh binaları çevresinde şekillenirler. Kışlalar hilal seklindeki bir plan kuruluşunda yan yana sıralanan ve birbirine birer kapıyla baglanmış olan dikdörtgen odalardan tesekkül etmistir. Kışlayı meydana getiren odalara, koridor seklindeki alandan girilir ve sadece gerekli görülen odalara kapı açılır. Bu odaların aydınlatılması ise avluya bakan duvarlarda açilan pencerelerden sağlanmaktadir. Odalar genellikle tek katlı olup, ihtiyaç duyuldugunda mekandan kazanmak amacıyla ahsap kirişler üzerine ahsap dösemeyle iki katlı hale de dönüstürülebilmektedirler. Askerlerin silah ve elbiselerini asması için duvarlara askılıklar da yapılmıştır. Kışla odalarına havalandırma delikleri ve ocak da konulmuştur ki tabyalarin ısıtılması ve havalandırılması da son derece önemli bir husustur. 1828 ve sonrasinda duvar içerisine açılan ocak nişleri ve havalandırma delikleri kullanılırken, 1877-1878 Osmanli-Rus savaşından sonra Dogu Anadolu’daki tabyalarda Peç sistemi olarak adlandirilan ısının duvar içerisinde borularla geçirilmesinden olusan ısıtma tertibatı kurulmustur.

Savas esnasında savunmanin yönetimi tabyaların kumanda merkezi olarak kullanılan karargâh binalarında yapılmaktadir. Bu binalar genis ölçülerde bir veya iki odaya sahip olup, ayrıca fırın, mutfak, hamam ve halvetlerden olusmaktadır. Karargâh içerisinde bulunan büyük odaların, giriş ıkışını saglayan odası özeldir. Tabya komutasında bulunan subayların kaldığı karargâh odaların, döşemesi, ısıtılması ile diğer hücrelerden daha özelliklidir.

1877-78 Osmanli Rus Savasi’ndan sonra tabyalarda bir yenilik olarak Topçu ve Pusu Odaları uygulanmaya baslanmıştır. Tabyaların avlularının yan taraflarındaki rampalarla çıkılan damların uygun yerlerine Topçu odaları, top menzillerinin hemen yanına da Pusu odaları yapılmıştır. Tabyanın bulundugu alanına yapılacak piyade ve süvari saldırısına karşı tabyanın etrafını yarım daire şeklinde kuşatan, hendeği tamamen kontrol altinda tutan Pusu odalarına gizlenen askerlerin tüfek atesleriyle ıdurdurmasi amaçlanmıştır.

Fırın ve mutfak birimlerinde askerlerin yemek ve ekmek ihtiyacı karşılanmaktadır. Sehir merkezlerine uzak alanlardaki tabyalarda bulunan askerlere günlük yemek taşınamayacağı için mutfak ve fırınlar ek bir birim olarak tabyalara eklenmistir.

Hamam ve çamasirhaneler de tabyaların önemli bir hizmet birimini olusturmaktadır. Askerlerin banyo ve temizlik ihtiyaçlari ile çamaşırlarını yıkamaları için tasarlanan bu mekanlar, tabyaların mutfak kismina yakin bir yerine kurulmuslardir. Isıtılan sıcak suyun hem hamamda hem de mutfakta kullanılması düşünüldügü için, bu birimler birbirine yakın yapılmıstır. Erzurum tabyalarında helâlar, bazen kışlanın içinde münasip bir köşeye, bazen de kışlanın dışına yerlestirilmistir. Erzurum tabyalarının bir kısmının avlusuna kar kuyuları yapılmış, bir nevi sarnıç gibi kar doldurularak suyun temini sağlanmıştır.

Erzurum çevresindeki tabyalar ve bulunduklari konumlar şunlardır:

Ağzıaçık Tabya: Erzurum-Kars karayolunun güneyinde 2390 m yükseklikteki tepe üzerine kurulmustur.

Ahali Tabyası: Erzurum’un Kars yolu çikisinda Asri Mezarlığın yanındaki askeri birligin içinde yer almaktadir. 3000 Erzurumlu gönüllü ve ücretsiz çalışarak tamamladigi için adı Ahali Tabyadır.

Aziziye Tabyaları:”Aziziye Tabyası, 1877 – 1878 Osmanlı – Rus Savaşı’nda (93 Harbi) kahramanca çarpışmalara sahne olmuş tabyadır. Erzurum ilinin sınırları içerisinde yer alan Top Dağı’nın eteklerindedir ve güneyden kuzeye üç tanedirler. Tabyalar C şeklinde bir plan üzerine yerleştirilmişlerdir. Kars yolunun geçtiği Hamam Deresi’ni tutmak amacıyla yapılmışlardır. Aziziye tabyasında denilince akla Nene Hatun gelir.7 Kasım 1877 gününün gece yarısında, bölge halkından olan Osmanlı vatandaşı Ermeni çeteleri Erzurum’un Aziziye Tabyası’na girmeyi başarmışlardı. Tabyayı koruyan Türk askerlerini öldürdüler. Arkadan gelen Rus askerleri, hiçbir mukavemetle karşılaşmaksızın tabyayı ele geçirdiler. Baskından yaralı olarak kurtulmayı başaran bir er, şehir merkezine ulaşıp kara haberi Erzurum’lulara ulaştırdı. Sabah ezanından hemen sonra minârelerden şehir halkına duyuru yapıldı. ‘Moskof askeri Aziziye Tabyası’nı ele geçirdi.’ Bu haber, Erzurum halkı tarafından, vatan savunması için emir telakki edildi. Silâhı olan silâhını, olmayanlar; balta, tırpan, kazma, kürek, sopa ve taşları ellerine alarak Tabya’ya doğru koşmaya başladı. Kadın – erkek tüm Erzurum halkı yollara dökülmüştü. Koşanlar arasında, erkeği cephede çarpışan bir tâze gelin de vardı. Ağabeyi bir gün önce cepheden yaralı olarak gelmiş ve kollarında can vermişti . Üç aylık bebeğini emzirmiş, ‘Seni bana Allah verdi. Ben de O’na emânet ediyorum.’ Diyerek vedâlaştıktan sonra birkaç saat önce ölen ağabeyinin kasaturasını alarak sokağa fırlamıştı

Aziziye Tabyasi I: Erzurum’un dogusunda Top Dağının güney ucunda 2068m.yükseklikte yer almaktadır .

Aziziye Tabyasi II: Erzurum’un doğusunda Top Dağının güneyinde I. Aziziye Tabyasının yaklaşık 200m. kuzeyinde yer almaktadır.

Aziziye Tabyasi III: Erzurum’un dogusunda Top Dağının güneyinde II. Aziziye Tabyasının 200m. kuzeyinde, Mecidiye Tabyasından da 300m.güneyde yer almaktadır.

Büyük Höyük Tabyasi: Küçük Höyük Tabyasinin kuzeyinden devam eden yolun 300 m ilerisinde bulunan yüksek bir tepe üzerinde bulunmaktadır.

Büyük Kiremitlik Tabyasi: Erzurum’un güney doğu kısmında şimdi Atatürk Üniversitesi Kampusu ile Yenisehir semti arasinda kalan Kiremitlik adi verilen doğal tepe üzerinde yer almaktadir.

Büyük Palandöken Tabyasi: Tabya, Erzurum-Tekman-Mus karayolunun 20. kilometresinden sağa sapan toprak yolun sonunda, 2850 m yükseklikte yer almaktadir.

Çobandede Tabyasi: Erzurum’u Pasinlerler ovasindan ayıran ve kuzey-güney yönünde uzanan dagların en kuzey noktasinda bulunan Çobandede Tepesinde bulunmaktadir.

Dolangez Tabya: Erzurum-Kars karayolunun 15. kilometresinin yaklaşık 2 km kadar kuzeyinde, Pasinler ovasinin basladığı yerdeki Büyük Tuy ve Küçük Tuy Köylerinin batisindaki tepe üzerine kurulmustur.

Gez Tabyasi: Toparlak köyünün batısında, Gez yaylasindaki bir tepe üzerinde bulunmaktadır.

Ilave Tabya: Pasinler ovasının batıda bittiği noktada baslayan Deveboynu dağlarının şimdiki Erzurum-Kars karayolunun hemen güneyinde yükselen sarp bir tepe üzerinde yapılmıştır.

Karagöbek Tabyasi: Tabya, Gürcübogazi da denilen Tortum ve Oltu yollarının geçtiği vadiden Erzurum’a gelebilecek bir tehlikeyi önlemek için Karagöbek Köyünün 1 km güneyindeki bir tepe üzerine yapılmıştır.

Küçük Höyük Tabyasi: Eski Erzurum- Kars karayolunun Pasinler ovasina inen noktasinin 500 m güneyinde, Nebihani Köyünün 1 km güneydogusunda bulunmaktadir.

Küçük Kiremitlik Tabyasi: Büyük Kiremitlik Tabyasinin bulundugu tepenin doğu ucunda yer almaktadır.

Küçük Palandöken Tabyasi: Erzurum-Tekman karayolunun 20. kilometresinde yolun sağında bulunmaktadır.

Mecidiye Tabyasi Iç Görünüm:

mecidiye-tablası

Mecidiye Tabyası: Erzurum’un dogusunda Top Dağının kuzey ucunda 2042 m. yükseklikte yer almaktadır.

Sivişli Tabya: Erzurum-Kars karayolunun 5. kilometresindeki Paşapınarı’ndan sola ayrılan yolla ulaşılan tepe üzerinde bulunmaktadir.

Tafta Tabyasi: Erzurum- Tortum yolu üzerinde bulunan Köşk köyü yakınındaki bir tepe üzerine, Tortum üzerinden Artvin’e ulaşan boğazdan gelecek tehlikeyi engellemek için, yapılmıştır.

Toparlak Tabya: Erzurum-Kars karayolunun güneyindeki Agziaçik Tabyasinin 1 km kadar güneyindeki, Toparlak Köyünün batısında, 2405 m yükseklikte bir tepenin üzerinde yer almaktadır.

Uzun Ahmet Tabyası: Uzunahmet Köyünün batısınnda bulunmaktadir. İlave Tabyanın yaklasik 1 km kadar güneyinde bulunmaktadır.

Kaynak:Doç. Dr. Haldun ÖZKAN

Atatürk Üni. Fen-Edb. Fak. Snt. Tar. Böl. Ögr. Üyesi

Dick Osseman’ın objektifinden Erzurum Tabyaları:

mecidiye-tabyasıfotograf-Dick-Osseman Mecidiye-Tabyasıfotograf-Dick-Osseman1 Mecidiye-Tabyasıfotograf-Dick-Osseman2 Mecidiye-Tabyasıfotograf-Dick-Osseman3 Mecidiye-Tabyasıfotoraf-Dick-Osseman

 

 

 

 

 

 

Arama Kelimeleri:

erzurum tabyaları,erzurum tabyalar,Erzurum aziziye tabyalari,aziziye tabyalarının önemi,aziziye tabyası,erzurum aziziye tabyaları hakkında bilgi,TABYALAR ERZURUM,tabya com,erzurumda kac tane tabya var,erzurum tabyaları ilgili resimleri,nen hatunun erzurum savunmasndak rolu,erzurum tabyaları hakkında bilgi,erzurum tabyalar tarihi,tabyalar,ERZURUM SAVUNMASI,erzurum nasıl savunulmuştur ?,erzurum mecidiye tabyasi,aziziye tabyaları erzurum,AZİZİYE TABYASI NEDİR kısa bilgi,Aziziye tabyası nerededir

Etiketler:, , ,

“Erzurum Tabyaları” için 2 Yorum Bulundu

  1. adem kotan 23 Ocak 2012 saat: 19:48 #

    Allah bu bilgileri buraya akatarandan razı olsun.gardaş ölim sene emi

    • cdurak 23 Ocak 2012 saat: 20:53 #

      Sağol Dadaş. :)

Bir Cevap Yazın